چهارشنبه 01 آبان 1398

نقاشي روي شيشه

تزئین ظروف شیشه‌ای با رنگ و نقاشی، هنری است که قرن‌ها در میان ملل مختلف محبوبیت داشته است و آثار متعدد و متنوعی از این هنر را می‌توان در موزه‌های نقاط مختلف جهان یافت.گذشته از ظروف شیشه‌ای شکیل با نقاشی‌های حرفه‌ای و یا کنده‌کاری‌های پیچیده و ظریف که از گذشته‌های دور تاكنون توسط هنرمندان چیره‌دست در این رشته آفریده شده است گاه ایجاد طرح‌ها و حتی خطوط ساده رنگی نیز می‌توانند ظروف شیشه‌ای بسیار ساده را به ظروفی زیبا و چشمگیر تبدیل کنند.

توضیحات

 نقاشی پشت شیشه در واقع از هنرهای بسیار قدیمی اروپاست و نخستین نمونه‌ کشف شده‌ آن در منطقه آپولیا (Apulia) در جنوب ایتالیای امروزی به دوران هلنی در اواخر قرن سوم میلادی برمي‌گردد. در کاوش‌های بعدی تعدادی مدالیون با نقاشی پشت شیشه در کاتاکومب‌ها (دخمه‌های اجساد) در ایتالیا پیدا شده که متعلق به قرن سوم و چهارم پس از میلاد است.
هنر شیشه‌گری ساسانی تأثیر زیادی بر ساخته‌های هنرمندان داشته است و آثار گرانبهایی از این دست در موزه‌های جهان وجود دارد.
دوران باشکوه شیشه‌سازی در اروپا در قرن 15 میلادی بود که تقاضای زیادی برای ساخت اشیای تزئینی وجود داشت و شهر «ونیز» در این هنر سرآمد تمام اروپا و حوزه‌ شرقی دریای مدیترانه شد و همچنین به سبب به وجود آمدن شبکه‌ تجاری وسیع در این زمان بین این شهر و بازارهای خاور نزدیک به کشورهای حوزه‌ دریای سیاه و اروپای غربی شد و نمونه‌های زیبای شیشه‌ «ونیز» به سراسر دنیا صادر شد.
بزرگترین هنرمندان سال‌های 1600ميلادي در اروپا «هانس جاکوب اسپرونگلی» و «کرستیوف مورد» بودند که کارهای خود را امضا کردند. در سال‌های بعد نقاشی پشت شیشه رنگین‌تر شد و تحت تأثیر «باروک و روکوکو» قرار گرفت و از آئینه برای دورگیری نقاشی‌ها استفاده و فاصله بین آینه و شیشه را با نوارهای قلع فشرده پر می‌کردند. در قرن 17 ميلادي این هنر به کشور فرانسه برده شد و مورد توجه قرار گرفت. این هنر را در فرانسه Fixes sous verre یا «تثبیت شده روی شیشه» می‌نامیدند و چون این اشیای تزئینی را در پاریس یک فروشنده آثار هنری به نام «ژان باپتسیت گلومی» به فروش می‌رساند به شیشه به سبک گلومی معرفی شد .
در سال 1800 ميلادي كه در انگلستان سبک «ریجنسی» Regency متداول بود، ساخت آینه‌های 4 گوشه که حاشیه آنها با شیشه‌های نقاشی شده تزئین می‌شد رواج یافت. بعدها نمونه‌هایی از نقاشی پشت شیشه به آمریکا برده شد و آنان سمبل‌های ملی خود مثل عقاب و خوشه گندم را بر پشت شیشه اجرا کردند.
پس از وقوع انقلاب کبیر فرانسه در سال 1789 ميلادي و جنگ‌های ناپلئون بناپارت در اروپا صادرات نقاشی پشت شیشه دچار رکود شد. در قرن 19 ميلادي سفارشاتی از بازارهای آمریکا برای ساخت این آثار به اروپا می‌رسید و امروزه هم هنرمندانی در سراسر جهان به این هنر می‌پردازند. لیکن نقاشی پشت شیشه هرگز به محبوبیت پيش از قرن 19 ميلادي نرسیده و دوران شکوه و اعتلای آن به تدریج رو به افول است.
  ورود «ويتراي» به ایران
تاریخ دقیق ورود این نوع نقاشی به ایران هنوز مشخص شده نیست، لیکن به احتمال زیاد نقاشی پشت شیشه از کشور آلمان وارد ایران شده است. روایات پذیرفتنی حاکی از آن است که این شیوه نقاشی از طریق بندر «ونیز» به سراسر دنیا صادر شده و از این طریق به بنادر جنوبی ایران رسیده و مورد توجه مردم قرار گرفته است.
با تأسیس سلسله زندیه و آغاز حکومت کریم‌خان زند بنیان‌گذاری کارگاه‌های بزرگ صنعتی از قبیل کارگاه‌های شیشه‌گری شیراز بنا نهاده شد، محصول شیشه این کارخانه کاملاً سفید نبود، اما هنرمندان این دوره در تهیه شیشه‌های رنگی متبحر بودند. ظروف شیشه‌ای به رنگ آبی تند،سبز تیره، زرد و خرمایی ساخته و با ظرافت تزئین می‌شد.
دوران افول سیاسی ایران در زمان قاجار، سبب شد که ایرانی‌ها برای احیای صنعت کشور و ایجاد کارگاه‌های مختلف و آموختن بلورسازی به «مسکو» و «سن پترزبورگ» بروند. و قائم مقام فراهانی و امیرکبیر نقش زيادي در تأسیس کارخانه‌های جدید داشتند.
یکی از محصولات این کارخانه‌ها در اصفهان، تهران و قم ساخت شیشه‌های تخت بود که برای نقاشی «ويتراي» استفاده می‌شد. روش ساخت شیشه‌های تخت، سنتی، با دست و دارای کیفیت مطلوب نبوده است. تا آنکه در سال 1318 (ه.ش) در زمان پهلوی اول سلطنت شیشه‌های تخت با روش کششی در کارخانه شیشه ایران آغاز شد. نقاشی پشت شیشه در دوران زندیه به شهرهای جنوبی ایران رسیده و با مکتب گل و مرغ خانه‌های اعیانی را تزئین می‌كرده است و آنها را در گچ سقف‌ها و دیوارها همراه با قطعات آینه به کار می‌بردند.
از نقاشان به نام پشت شیشه در آن دروه آقا صادق شیرازی، شاگرد علی‌اشرف نقاش معروف قرن 12 (ه.ش) بوده است. با آغاز دوره فتحعلی‌شاه شیوه نقاشی صورت یا شبیه کشی بین نقاشان درباری و شبیه کش رواج می‌یابد و در این دوره نقاشی پشت شیشه به شکل مستقل اجرا می‌شود.
به طور کلی در دوران قاجار این هنر بین مردم محبوبیت یافته و نقاشان زیادی به این هنر پرداختند.
 نقاشی پشت شیشه را از نظر مضمون و محتوا به 2 دسته می‌توان تقسیم کرد:
1. نقاشی‌های مذهبی که شامل خط، خط نقاشی و شمایل‌نگاری است.
2.  نقاشی‌های تزئینی مرکب از گل و مرغ، تصویرنگاری و دورنما است.
علاوه بر موارد بالا نقاشی‌های پشت شیشه با محتوای تقلیدی از نقاشی‌های خیالی‌سازی(قهوه‌خانه‌ای) را هم باید نام برد که تاریخ پیدایش آنها به حدود دهه چهل (ه.ش) باز می گردد و تا به امروز ادامه دارد. در برخی از تابلوهای نقاشی پشت شیشه از موارد و مصالحی به غیر از رنگ برای تزئین استفاده شده است مانند نخ ابریشم، که برای لباس اولیاء و ضحیه بانوان اهل بیت(ع) مورد استفاده قرار گرفته است.
استفاده از کاغذهای براق طلایی و نقره‌ای که لفاف شکلات‌های سوغات فرنگ بوده‌اند در نقاشی پشت شیشه ایرانی به سال‌ها پیش از رواج کلاژ توسط پیکاسو1912 ميلادي باز می‌گردد.
برای حفظ نقاشی از آسیب حشرات اغلب پشت تابلو را با یک ورقه جلی و یا کاغذ تنباکو پوشانده این جلی‌ها در ایران نایاب بوده است و نقاشان آنها را از فروشندگان خرما تهیه می‌کردند.
نقاشی پشت شیشه در گذر ایام از انحصار نقش گل و مرغ بیرون می‌آید و هنرمندان به خلق آثاری مانند چشم نور از پل رودخانه و نمای بیرونی بناهایی چون کلیساهای فرنگ پرداختند که عمده این آثار در اصفهان تولید می‌شده است.
اما اكنون هرچند اين هنر روبه افول گراييده و توجه خاصي به آن نمي‌شود اما تازگي، خصوصاً وقتي به نمايشگاه‌هاي هنري و فرهنگي همدان وارد مي‌شويم تعدادي از هنرمندان مشغول نقاشي بر روي شيشه هستند و تابلوهاي زيبايي در معرض تماشا گذاشته‌اند. طرح‌هايي كه امروزه اين هنرمندان بر روي شيشه‌ها مي‌كشند اغلب گل‌ها و طرح‌هايي هستند كه به سبك نقاشي‌هاي مدرن نزديك است. در حال حاضر اين آثار شايد بازار گرمي نداشته باشند اما كالاهاي تزئيني جالبي هستند كه از ديرباز مورد توجه مردم بوده است و لازم است كه متوليان به آن توجه داشته باشند و جاي خود را در بين هنرهاي ديگر باز كند.

تصاویر مرتبط

نقشه