دوشنبه ، 04 ارديبهشت 1396
روستاي سنگي وركانه
روستاي سنگي وركانه
روستاي سنگي سيمين
روستاي سنگي سيمين
دره مرادبيگ
دره مرادبيگ
باغ موزه دفاع مقدس
باغ موزه دفاع مقدس
آرامگاه بوعلي سينا
آرامگاه بوعلي سينا
آرامگاه باباطاهر
آرامگاه باباطاهر
برج بيد كرپه
برج بيد كرپه
حمام حاج آقا تراب
حمام حاج آقا تراب
 
توقف
آرامگاهها

1.آرامگاه بوعلي

طرح ونقشه گنبد آرامگاه با توجه به سبك معماري قرني كه حكيم در آن مي زيسته واز روي قديميترين بناي تاريخ دار عصر اسلام در ايران يعني بناي معظم گند قابوس كه يكي از شاهكارهاي معماري به شمار مي رود اقتباس شده است .

اما به جاي ده ترك در اينجا دوازده ترك منظور شده وبيانگر دوازده رشته علوم ودانشهاي عصر ابن سينا ست كه اين دانشمند بزرگ در آنها تبحر داشته است .

ارتفاع هر پايه برج از كف زيرين آرامگاه تا زير گنبد جمعاً 95/22 متر وپهناي هرپايه كه قسمت كوچكي از شعاع برج بشمار مي رود،در پايين 17/1 متر ودر بالا 92س.م است . ضخامت هر پايه كه طبعاً قسمت كوچكي از محيط برج را تشكيل مي دهد 35س.م است .

شعاع گنبد مخروطي شكل آرامگاه 05/2 ،ارتفاع مخروط 40/3 ، وارتفاع تمام هيئت گنبدي شكل آرامگاه 23متر از روي سقف آرامگاه است .ارتفاع اتاق اصلي آرامگاه 10/6 وبلندي مجموع بنا تا نوك برج كمي بيش از 28متر است .مدخل اصلي بنا از سمت مشرق است وايواني به طول 30متر وعرض 15/3 متر با يك رديف ستون ساده شامل ده ستون مدور كه قطر هر كدام در پايين 95س.م ودر بالا 75س.م است با ارتفاع 10/4 متر از سنگ يكپارچه گرانيت ساخته شده كه هركدام نمودارگذشت يك قرن از ولادت حكيم مي باشد.(جمعاً هزار سال )

ايواني كه در جلو بنا تعبيه شده با دري چوبي به ارتفاع 24/3 به سراسري آرامگاه متصل مي شود .در طرفين سرسرا دو سنگ قبر مشاهده مي شود .آنكه در سمت راست گذارده شده است سنگ قبر قديم بوعلي سيناست كه قدمتش به 110سال مي رسد. سنگ قبر ديگر مربوط به ابوسعيد دخدوك دوست ابوعلي سينا ست كه شيخ مدتي نزد اوميهمان بوده ومنزلش د رهمين محل كه فعلاً‌ آرامگاه هردو مي باشد قرارداشته است .يك تخته سنگ مرمرين يكپارچه بطول 55/2 وعرض يك متر روي هر دو سنگ قبر را پوشانده  و  كتيبه اي به خط ثلث شيوا (به خط آقاي احمد معصومي زنجاني)بر آن نوشته شده است .دربالاي ديوارهاي داخلي محوطه آرامگاه، بيست قصيده معروف عينيه كه از آثار شيواي ابن سينا در حكمت وفلسفه است روي چهل لوح سنگ مرمر به خط ثلث مرقوم است .

در طرفين سرسراي اوليه ، دو تالار به طول 75/9 وعرض 80/5 وجوددارد كه يكي از آنها به عنوان كتابخانه وديگري به عنوان موزه مورد استفاده قرارگرفته است .در قسمت جنوب شرقي ساختمان پلكاني است كه رو به جنوب بالا ميرود وپس از رسيدن تمام بنا از سنگ خارا ساختخ شده است . در وسط برج آرامگاه صندوق چهار گوشي بركف فوقاني آرامگاه قراردارد كه ضلع قسمت پاييني آن 12/1 وضلع قسمت بالاي ارتفاع آن 37 س.م است وبر چهار بدنه آن كتيبه اي عربي به خط ثلث برجسته بسيار شيوا مرقوم شده است.مجسمه بوعلي سينا كار استاد هنرمند ابوالحسن صديقي از سنگ يك پارچه مرمر سفيد قم به ارتفاع 10/3 متر وپهناي 90س.م ووزن تقريبي چهار تن ونيم بر فراز پايه تخته سنگ گرانيت با لوحه سنگي به ارتفاع 18/1 متر در شرق ميدان آرامگاه نصب شده است.متن لوح چنين است :

دل گرچه در اين باديه بسيار شتافت                      يك موي ندانست ،ولي موي شكافت

اندر دل من هزارخورشيـــد بتافت                     آخــر به كمـــال ذره اي راه نيافت

  

2.آرامگاه باباطاهر

 بناي اصلي آرامگاه در مربعي به ابعاد 10در 10 است كه از مجموعه منشورهايي تشكيل شده كه داراي مدخلهاي ورودي ومنفذهاي نوراست وباكلافهاي بتوني داخلي استحكام ودوام آن كاملاً تامين شده است .پي سازي آن از سنگ وآهك وداراي عايق كاري است واستخوانبندي آن از آجرو كلاف كشيهاي بتوني در گردشهاي منشورهاست .

برج آرامگاه كه بر قاعده هشت ضلعي قرارگرفته واز سطح فوقاني تپه 35/20 متروازكف خيابان 35/25 متر ارتفاع دارد .ستونهاي هشتگانه برج آرامگاه وقطعه سنگ روي مزار وپوشش كف مقبره وهمچنين پله اطراف برج آرامگاه از سنگ گرانيت حجاري شده عالي استفاده شده است ونماي قسمتهاي خارجي ساختمان از سنگ سفيد مرغوب است .درسطح محوطه داخلي آرامگاه كاشيكاري معرق وتزئينات معقل بسيار ظريفي بكار رفته كه جلوه خاصي به قسمتهاي داخلي مزار داده است .بيست وچهار دوبيتي از سروده هاي باباطاهر روي بيست وچهار قطعه سنگ مرمر در قسمت پايين اطراف محوطه داخلي جايگاه نصب شده است. مساحت كل زير بنا وباغ آرامگاه 8965 متر مربع است وكار ساختمان درسال 1349 به اتمام رسيده است .

3.برج قربان

اين بناي تاريخي در محله زنديها ودر نزديكي دبيرستان ابن سينا قرارگرفته واز قرارمعلوم مدفن شيخ الاسلام حسن بن عطار حافظ ابوالعلاء وجمعي از امراء‌ سلجوقي است كه در قرن هفتم وهشتم هجري به طرز ساده وبي پيرايه اي ساخته شده است. بنا از يك برج دوازده ضلعي آجري با گنبدي هرمي شكل دوازده ترك آجري تشكيل شده است. طول اضلاع دوازده گانه برج از بيرون بيش از دومتر واز درون كمي بيش ازيك متر است . جبهه خارجي بنا را طاقنماهايي با عمق 15سانتيمتر وپهناي 23/1 متر(درهرضلع)تشكيل ميدهد كه هريك بوسيله يك گوشواره از سطح خارجي جرزهاي دوازده گوشه به عقب نشسته است ودر جبهه داخلي برج نيز طاقنماهايي به عمق 20سانتيمتر وعرض 90سانتيمتر وجوددارد . اين بنا فاقد هرگونه كتيبه وگچبري وتزئينات است .درزير برج سردابي قراردارد كه در وسط برج برروي طاق سردابه سنگ قبري ساده ومعمولي بطول 25/1 وعرض 50 سانتيمتر قراردارد كه متن زير بصورت برجسته ودر شش سطر روي آن حجاري شده است.

"  يا غفار الذنوب هذا قبر المرحوم المغفور الواصل الي رحمه اله تعالي محمد في شهر ذيحجه الحرام عند له سنه 1090 "

اين سنگ به دوره صفويه تعلق دارد وربطي به تاريخ بنا ندارد . برج قربان در تاريخ 28/3/1354 به شماره 1078 فهرست آثار تاريخي ثبت شده است . در وجه تسميه اين بنا از قربان نامي نام مي برند كه اين محل را در حمله افاغنه سنگرگاه خودقرار داده واز اهل محل خود دفاع نموده است .از اينرو مسجد وبقعه بنام اومشهور شده است . در حال حاضر اين بنا بوسيله ساختمانهاي مسكوني اطراف محاصره شده وجلوه ونمود خودرا از دست داده است . از گنبد هرمي شكل اين برج تقريباً‌ 50/2 متر باقي مانده است وبقيه آن منهدم شده وبعداً در سالهاي 1328و1329 هجري شمسي تعمير ومرمت شده است .

4.گنبد علويان

اين بنا از لحاظ هنر گچبري وآجركاري از آثار ارزشمند وكم نظير سده هاي مياني دوره اسلامي (قرن 6و7) وهيئت ظاهري آن شبيه گنبد سرخ مراغه كه داراي تاريخ ساخت " 542 هجري قمري " است ونيز ابعاد داخلي (8در 8متر) وتزئينات غني ومتراكم ودرعين حال رمزآلود وچشم نواز درون بنا در مقام قياس مشابه " گنبد حيدريه " قزوين است كه از ابنيه ساخته شده ودر اوايل قرن 6هجري قمري محسوب ميگردد .بنابراين گنبد علويان همدان را نيز بايد از ابنيه اين دوره (قرن 6- سلجوقي) بشمار آورد .بنا بصورت چهار ضلعي در ابعاد 8/12 در 25/12 متر وارتفاع 5/11 متر ساخته شده وچهار جرز ستون مانند به ارتفاع 5/9 متر وقطر قريب به 2متر شبيه بر جهايي در چهار گوشه آن را در ميان گرفته اند .هريك از برجها داراي 5طاقنماي فرورفته مثلثي به ارتفاع 8متر وعرض يك متر وعمق نيم متر است كه از حيث مقطع جرزها (برجها)را بصورت نيمي از يك ستاره 8پر در آورده است .

در جبهه شمالي بنا طاقنمايي جناغي از نوع هفت وپنج به ارتفاع 10متر وعرض قريب به 5/5متر ديده ميشود ودرون آن قابي مستطيل شكل به ارتفاع 60/5 وعرض 90/3بصورت برجسته مشاهده ميشود كه ورودي بنا با طاقي جناغي به عرض 60/1 وارتفاع 40/3 درون آن تعبيه گرديده است .عرض ورودي 60/1وارتفاع آن 40/3 متر مي باشد .برفراز ورودي ودرون كادر مستطيل شكل يادشده گچبريهاي برجسته لانه زنبوري شامل گل وبوته هاي درهم پيچيده به شكل زيبايي خودنمايي ميكند .برحاشيه خارجي كادر نيز كتيبه اي گچبري شده مشتمل بر آياتي از قرآن مجيد به خط كوفي مشاهده ميشود ،پيشاني طاقنما را نيز گچبري مثلثي وستاره اي شكلي بصورتي بديع تزئين نموده است .حد فاصل طاقنما وبرجهاي پيراموني رانيز دوسطحه مستطيل شكل هم ارتفاع يا كل بنا وبه عرض 80سانتيمتر كه پوشيده از تزئينات گچبري است ونيز دوسطح نيم دايره كه باآجرهاي راسته وخفته تزئين شده تشكيل ميدهد .اضلاع غربي وشرقي هركدام داراي دوطاقنما به ارتفاع 5/8 وعرض 4متر است كه درون آنها با كاري برجسته مشتمل ر طرحهاي تودر توي لوزيها تزئين گشته است .برفراز طاقنما ها وقسمتهاي انتهايي برجها بقايايي از كتيبه اي آجري وبرجسته به خط كوفي مشتمل بر آيات نخستين سوره دهر مشاهده ميشود .سطح شبستان ورودي بنا نسبت به زمينهاي اطراف وديوارهاي خارجي بنا در ارتفاع 2/1 متر واقع شده كه در حال حاضر 7پله ارتباط بيرون وداخل را ميسر مي سازد . شبستان داراي ابعاد 8د ر8متر است .در هر كنج بنا دوطاقچه رفيع ونيز دوطاقنما در اضلاع غربي شرقي واقع شده كه سراسر پوشيده از طرحهاي انبوه وبسيار زيباي گچبري است.محراب اين بنا كه در ضلع جنوبي واقع شده نيز با تزئينات بديع گچبري برغناي اين اثر افزوده است .نور گيرهاي نزديك به سقف روشنايي مناسبي را به محوطه داخلي بنا مي بخشد و راه پله اي كم عرض از درون برج شمال شرقي وصول به سقف ونيز راه پله اي كه بصورت غير متعارف درون محراب ايجاد شده راه يابي به سرداب بنا كه دوقبر متعلق به بزرگان خاندان علويان در آن واقع شده را ميسر مي سازد .سرداب از 6حجره با طاقنماهاي جناغي نيز تشكيل شده وقبور ياد شده به شكل حجمي مكعب مستطيل شكل كه پوشيده از آجرهاي لعابدار فيروزه اي است در وسط آنها قرارگفته است .


آرامگاه ميررضي الدين آرتيماني

ميرزا محمد رضي معروف به مير رضي الدين آرتيماني از شعرا وعرفاني عصر صفوي است كه در نيمه دوم قرن دهم هجري قمري در روستاي آرتيمان از توابع تويسركان بدنيا آمد . وي در دربار شاه عباس اول مقام وجايگاه عالي داشت وبا يكي از دختران اووصلت نمود.

مير رضي به منصب وجاه التفاتي نداشت وپيوسته برتكميل نفس همت مي گماشت لذا پس از مدتي اقامت در اصفهان جهت تدريس وبحث وفحص وپرداختن به سير وسلوك عارفانه به تويسركان مراجعت نمود وتا پايان عمر در قريه آرتيمان طرح اقامت افكند .شهريار صفوي نيز به مقتضاي رتبه وشان او منشور شيخ الاسلامي تويسركان را به نامش صادر وزمام امور دينيه را بدو سپرده بود . از اين شاعر وعارف بزرگ حدود 1200 بيت شعر به ما رسيده است از معروفترين آثارش ساقي نامه است كه با اين مطلع آغاز ميشود:

 

الهــــــــي به مستان ميخانه ات                    به عقل آفرينان ديوانـــه ات

به دردي كش لجه كـــــــــبريا                    كه آمد به شانش فرود" انما"

به دري كه عرشست او را   صدف                     به ساقي كوثر به شاه  نجف

به نور دل صبح خيزان عشــــق                     زشادي،به اندوه گريزان عشق

به رندان سرمـــــست آگاه دل                      كه هرگز نرفتند  جز  راه  دل

خدايا به جان خراباتــــــــيان                      از  اين تهمت  هستيم وارهان

به ميخانه وخدمتـــــــم راه ده                    دل زنــــــده وجان آگاه ده

 

مير رضي در سال 1037 هجري قمري (1005ش)ديده از جهان فرو بست او را در محل خانقاهش بخاك سپردند.اين محل پس ازمرگش همانگونه كه در زمان حياتش حلقه ياران اهل دل بود ،زيارتگاه عارفان پاك انديش ودرويشان پاكيزه كيش شده ولي گذشت زمان وقهر طبيعت بتدريج آرامگاه سابق ميررضي را بدل به مخروبه اي نمود تا اينكه در سال 1354 از طرف انجمن آثار ملي بنايي درخورشان آن شاعر وعارف نامي ساخته شد . اين آرامگاه در محدوده شمال شرقي شهرتويسركان ومشرف به دره سرسبز وباصفاي تويسركان وسرابي واقع شده ومتشكل از بنائي آجري وچهاروجهي است به ابعاد ده در ده وارتفاع 6متر.نماي بنا در هر ضلع داراي سه دهنه طاق زيبا ورفيع است كه تشكيل چهار ايوان را در اطراف ميدهد ودر هر يك از اين ايوانها يك ورودي به داخل بنا تعبيه شده است .بخش داخلي آرامگاه نيز داراي تزئينت ساده وآجري است كه مزار مير رضي با لوحي فلزي حاوي شرح حالش در وسط آن قراردارد . سقف آرامگاه با شيوه اي بديع ساخته شده بدين نحو كه چهار رديف ديواره آجري در قالب كادري مربع وميان تهي بصورت متقاطع برروي هم قرار گرفته ومساحت هر يك از مربعها از پايين به بالا نصف ميشود . كار ساختمان اين آرامگاه در سال 1356 ش به پايان رسيد .

بقعه حبقوق نبي

اين مقبره درفاصله نه چندان ذوي از شهرتويسركان واقع شده است وقدمت تاريخي بناي آن را به قرن هفتم نسبت مي دهند .حبقوق نبي يكي از پيامبران بني اسرائيل است كه نگهبان معبد سليمان در اورشليم بوده ونامش در كتاب تورات (عهد عتيق)ذكر شده است .

به هنگام حمله بخت النصر وبابليان ، همراه با خيل يهوديان به اسارت در آمده وساليان متمادي رادر زندان بابل بسر برده است.پس از فتح بابل توسط كوروش هخامنشي وآزادي يهوديان ، به ايران آمده ودر اكباتان (همدان)مسكن گزيده وپس از مرگ در تويسركان بخاك سپرده شده است . بقعه حبقوق نبي يك بناي برجي شكل آجري با گنبد مخروطي شكل است كه پوشش داخلي آن مدور وپوشش خارجي آن مخروط ناوي شكل مي باشد.در نماي طاقنماها اختصاص به در ورودي بقعه دارد. مابين طاقنماها يك ترك بدون تزئينات وساده واقع شده است .در وسط بنا قبري قراردارد كه مشخصات صاحب قبر به دو خط نوشته شده است .

در حفاريهاي سال 1368، بقاياي حصار مربع شكل با چهار برج مشخص گرديد كه بنظر مي رسد از خود بنا قديمي تر باشد.اين بنا به شماره 969 در تاريخ 8/2/1353 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است .

 

 

بقعه استر ومرد خاي

از جمله يادمانهاي مذهبي بجاي مانده از قوم كليمي درهمدان بقعه آرامگاه استر ومردخاي مي باشد،اين مكان همه ساله پذيراي زائرين كليمي وبازديد كنندگان زيادي از نقاط مختلف ايران وجهان است وزائرين كليمي در ايامي ويژه مراسم مذهبي خويش را در اين مكان اجرا مي كنند.اين مراسم كه به جشن پوريم شهرت دارد در اواخراسفند واوايل فروردين ماه (15-13 آدار ـ گاهشمار كليميان ) در بزرگداشت سالروز نجات كليميان از قتل عام ، توسط استر ـ ملكه حشايار شا(445-486 ق.م) ـ وعموي وي مردخاي با دعا ونيايش وگرفتن روزه ومراسم افطار وخواندن طومار مگيلا آغاز وطي روزهاي (14و15آدار) با دادن هدايا وديد و بازديد وبزم وشادماني ادامه  ميابد. بنا بر روايات مشهور تاريخي ، ((هدسه )) دختري كليمي بوده كه پس از آنكه از جانب خشايارشا(سومين پادشاه هخامنشي)بعنوان ملكه دربار انتخاب شد به جهت زيبايي اش استر(ستاره)نام گرفت ومردخاي پسر يائير واز نژاد بنيامين ، عموي استر ونگهبان دربار هخامنشي در شوش بوده وتربيت استر را برعهده داشته است واو بود كه هدسه را به دربار آورد . هامان وزير خشايارشا، نقشه قتل عام كليميان ايرا را در سر داشت ومردخاي كه از اين توطئه اگاهي يافته بود شاه راآگاه ساخت وبه جهت موقعيتي كه استر ومردخاي در دربار داشتند سبب نجات قوم كليمي در ايران شدند وبعدها به پاس اين خدمت آرامگاه اين دوتن به يكي از زيارتگاههاي مهم كليميان ايران تبديل گرديد .

اين بناي چهارگوش آجري با گنبدي برفراز آن ،يادگاريست از قرن هفتم هجري قمري كه به دستور ارغون شاه مغول برپايه هاي بنايي قديميتر با نهاده شد،ورودي اين آرامگاه در كوتاه سنگي اي است كه توسط كلون باز وبسته مي شود وبه جهت ارتفاع اندك اين در، بايد خميده وارد آرامگاه شد.در ابتداي ورود اتاقي است درجهت شمالي ـ جنوبي كه حدود 7متر طول وقريب 3متر عرض دارد ،از وسط اتاق يك ورودي به حرم تعبيه شده است ،فضاي حرم مربع شكل وبه ابعاد 5/3 متر مي باشد.دو صندوق چوبي منبت كاري شده با نقوش بسيار بديع وزيبا در اين قسمت ديده ميشود كه بر روي يكي نوشته اي بدين مضمون حكاكي شده است:‌(( عمل عنايت الله ابن حضرت قلي تويسركاني )).اين صندوقها د ركنار يكديگر قرارگرفته اند وقبرهاي استر ومردخاي در زير اين صندوقها مي باشد ،گنبدي آجري برفراز حرم جاي گرفته است وديوارهاي داخلي بنا را كتيبه هاي كوچك وبزرگ سنگي وگچبري هايي به خط عبري وآرامي در برگرفته است. درباره پيشينه سكونت كليميان در مناطق غربي ايران ، در تورات چنين آمده است: (( وپادشاه آشور،اسرائيل را به آشور كوچانيده ايشان را در حلح وخابور نهر جوزان ودر شهرهاي ماديان برده وسكونت داد)).

كوروش كبير(559-530 ق.م )پس از لشگر كشي به بابل ،كليمياني را كه نبوكد نصر- پادشاه بابل از فلسطين به اسارت وبردگي گرفته وبه بابل برده بود آزاد كرد ، برطبق استوانه مشهور كوروش فرمان بازگشت ايشان در سال 537 ق.م به بيت المقدس صادر شد ، پس از اين فرمان به نظر ميرسد تعدادي از اين قوم در پي بازگشت شاه ايراني به ايران آمده ودر شهرهاي شوش، اصفهان، همدان و... ساكن شدند .

مساجد

1.مسجدجامع همدان

مسجد جامع همدان به فاصله كمي از ميدان مركزي شهر به قسمت غربي خيابان اكباتان ودر محدوده راسته بازار هاي شهر قراردارد اين مسجد از بناهاي دوره قاجاريه است وتاريخ شروع ساخت آن در قطار بندي جلوي ايوان بزرگ سال 1253 است مسجد داراي چند در ورودي مي باشد كه عبارتنداز :ورودي نوساز خيابان اكباتان ، ورودي قديمي بادالان هشتي مقرنس كاري شده ودر ضلع غربي صحن بناي مسجد داراي پلان مربع مستطيل شكل وچهار ايواني مرتفع با رسمي بندي جلوي آن از آجر وكاشي معلقي ساده است كه با كاشي لبه فيروزه رنگ نام الله به همراه نام پنچ تن نوشته شده است .شبستان اصلي  مسجد داراي 55ستون 5در 11 رديف مي باشد

گنبد آجري بزرگ مسجد كه برروي اين شبستان زده شده است ودر قسمت زير حاشيه داراي كتيبه هايي از خشت كاشي زرد است كه سوره جمعه وآيه (( انما يعمر مساجد الله وآيه من المتهدين وآيه الكرسي)) به خط ثلث برآن نوشته شده است .اين بنا در تاريخ 26/3/1375 به شماره 1733 به ثبت فهرست اثار تاريخي رسيده است .

2.مسجد علويان

مسجد علويان واقع در بلوار الوند جنب گنبد علويان مي باشد . اين مسجد با وسعتي حدود 332 متر مربع داراي يك شبستان با چهار ستون سنگي به قطر 50سانتي متر وارتفاع 220سانتي متر مي باشد كه طاقنماهايي با قوس جناغي آن را بهم متصل نموده است ومحرابي در داخل شبستان وجود دارد .اين مسجد در گذشته در ميان باغ مير عقيل (شاعردوره صفويه)قرارداشته ودر آن چند تن از علماي ممتاز اين سامان امامت داشتند گويا اين مسجد در فتنه افغان آباد بوده است.اين مسجد به شماره 1980 مورخ 16/1/77 درفهرست آثار تاريخي ثبت گرديده است .

3.مسجد شورين

مسجد قديمي شورين در بخش شمال شرقي روستاي شورين از توابع بخش مركزي همدان بفاصله 5كيلومتري شرق همدان واقع شده است اين مسجد در بين بازمانده هاي ديواره هاي رفيع چينه اي قلعه امير افخم (حسام الملك امير افخم شوريني ،داماد ناصرالدين شاه قاجار از خوانين سابق محل )قرارگرفته است .در جوار اين مسجد حمامي قديمي واجد ويژگيهاي ارزشمند معماري سنتي وجود داردكه هنوز فعال مي باشد وبه همراه مسجد از تاسيسات قلعه امير بوده است .

تمام سطوح مسجد با مصالح آجر به ابعاد 20در20 در 5سانيمتر ساخته شده ؛ بنا فاقد كتيبه وتزئينات خاص است لذا تعيين دقيق قدمت آن مستلزم مطالعات وپژوهشهاي ميداني است ليكن از لحاظ خصوصيات كلي با ابنيه اواسط دوره قاجار قابل مقايسه است مسجد داراي پلاني مستطيل شكل به ابعاد 40/24 در 60/48 متر مي باشد كه شامل يك شبستان بزرگ در قسمت شمال ويك شبستان كوچك در سمت جنوب حياط مركزي است . حجرات ايوان دار در ضلع غربي ويك سري طاقنما در ضلع شرقي حياط مسجد را كه داراي ابعاد 30/16 در 8/22 متر است محصور نموده است.ورودي بزرگ مسجد در ضلع غربي ودر ميانه چهار حجره تشكيل دهنده اين ضلع تعبيه شده وورودي ديگر در كناره غربي ضلع جنوبي (درمجاورت شبستان كوچك )واقع شده كه روبروي حمام قديمي قراردارد از كنار اين ورودي يك رشته پله به سقف مجموعه راه مي يابد.همچنين راه پله اي ديگر در ابعاد كوچكتر در گوشه ديگر اين شبستان ارتباط حياطرا با پشت بام مسجد ميسر مي سازد .حوضي سنگي به ابعاد 2/6 در 9/3 متر در وسط حياط آب لازم را جهت وضوي مومنين فراهم مي كرده است كه اكنون مملو از خاك است .طاق وقوسهاي بكارفته در معماري مسجد عموماً يكسان واز نوع پنج وهفت است .شبستان كوچك (جنوبي) داراي سه دهنه طاق بزرگ بوده ومحراب در وسط طاق مياني آن قرار گرفته است .شبستان بزرگ نيز مشتمل بر 12طاق بزرگ است كه برروي 4ستون سنگي ظريف و16جرز آجري استوار گرديده است .در انتهاي طاقنماها وجرزهاي بنا در اين شبستان طاقچه ها ونورگيرهايي به همراه يك دهليز در مانند تعبيه شده است .اين اثر به شماره 1868 بتاريخ 21/2/76 در فهرست آثار ملي كشور ثبت شده است .

3.مسجد نظربيگ (مسجدحضرت علي)

مسجد حضرت علي (ع)معروف به مسجد نظربيگ واقع در بلوار هگمتانه در نزديكي تپه هگمتانه واقع شده است .اين بنا از آثار دوران زنديه به شمار مي رود . طبق سنگ قبر موجود در ضلع شمالي بناتاريخ 1179 هجري قمري ونام محمدجعفربيگ به چشم مي خورد كه به روايت اهالي محل وي باني مسجد نظربيگ بوده است.اين مسجد داراي وسعتي درحدود 713متر مربع مي باشدودربخش داخلي صحن اصلي داراي 10ستون سنگي در رديف 5تايي با طاق وقوس جناغي بهم متصل گرديده اند وطاقنماهايي در قسمت نماي بيروني ايجاد گرديده كه جهت تزئين بوده است .اين بنا به شماره 1864 مورخ 21/2/76 درفهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است .

 

مسجدجامع نهاوند

اين مسجد برروي دامنه تپه اي مشرف برروي نهاوند ودركنار ضلع شمالي ميدان قيصريه اين شهرواقع شده است .ارتفاع آن از كف شبستان نسبت به كف خيابان مجاور در حدود 5/5 متر است .اين بنا داراي پلاني به شكل مربع مستطيل به طول تقريبي 17متر وعرض 12متر است واز سه فرش انداز تشكيل شده است . چهار ستون قطور طاق وگنبد سقف مسجد را تحمل مي كنند.ضخامت ديوارهاي اضلاع شري وغربي شبستان بيش از ديولرهاي اضلاع شمالي وجنوبي آن است .فرش انداز وسط از دو فرش انداز طرفين عريض تر بوده وبا سه گنبد هم ارتفاع پوشيده شده اند .حد فاصل ستونها در فرش اندازهاي طرفين به صورت ضربي پوشيده شده اند .در ضلع شرقي ديوار شبستان سه پنجره مشرف به ميدان قيصريه در داخل طاقنماهايي تعبيه شده اند ودرجلوي انها بالكن كم عرضي وجوددارد كه پشت بام مغازههاي جلوي مسجد مي باشد .مصالح به كار رفته در بناي مسجد شامل آجر با ملاط گچ وخاك مي باشد .مسجد داراي سه در ورودي است ، يكي به طرف بازار قديمي است كه از كف شبستان مسجد بالاتر است ودوتاي ديگر نيز به طرف حياط قديمي مسجد مي باشند.همانطور كه گفته شداين مسجد برروي تپه اي واقع شده ونسبت به خيابان  در ارتفاع 5/5 متري قرار گرفته است وبراي دسترسي به آن بايد حدود 25پله را از كف ميدان قيصريه پيمود تا به حياط مسجد رسيد .مسجد از سادگي ويژه اي برخوردار استوهيچ آثار ونشانه اي از تئينات مانند گچبري وكتيبه وغيره در جبهه داخلي وبيروني بنا ديده نمي شود .تنها تزئين مسجد كتيبه سنگي كوچكي به ابعاد 50*25 سانتيمتر است كه مربوط به دوره سلجوقيان است .در اطراف اين كتيبه وبالاي آن به خط كوفي جملات "  لا اله الا الله " و " محمد رسول الله " نوشته شده است . كتيبه در داخل محراب مسجد قرار دارد ودر بالاي قوس محراب  لوحه سنگي كوچكي نصب گرديده كه شامل تاريخ تعمير مسجد در دوره صفويه است .اين بنا در تاريخ 7/3/65 به شماره  1706 درفهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است .

امامزاده ها

1.      امامزاده اهل بن علي

اين امامزاده در دامنه شمال غربي تپه مصلي همدان واقع شده وبناي ان مربوط به دوره شاه طهماسب اول صفوي(930-984هجري قمري)است.بقعه ،كم ارتفاع وكوچك وچهار طاقي است ومدخل ورودي آن راهرو كاملاً كوچكي است كه در دو طرف آن ،دواتاقك كوچك هشتي مانند تعبيه شده است .طرف راست داخل حرم هشت ضلعي است كه طول قسمت وسط آن 8متر است وبه همين اندازه نيز عرض دارد.دراين هشت ضلعي طاقنماهاي جناغي معمولي تعبيه شده است .داخل حرم فاقد هرگونه تزئينات گچبري وكتيبه ، وتماماً از آجر ساده است كه اندودگچي ساده اي روي آن را فراگرفته وبه رنگ سبز تزئين شده است .ضريح چوبي ساده اي برروي قبر قرار دارد كه فاقد تزئينات وكتيبه است .طول آن 5/2 ،عرض آن 5/1 وارتفاعش كمتر از 5/1 متر است وبه سبك ضريحهاي دوران شاه طهماسب اول ساخته شده است .درون ضريح قبر ساده اي با گچ وجود دارد.

بر طبق شجره نامه موجود در امامزاده ،اهل بن علي از نوادگان امام حسن مجتبي (ع) مي باشد . در سمت جنوبي ضريح ،سنگ مرمر بزرگي قراردارد كه روي آن آيه الكرسي وصلوات برچهارده معصوم وآياتي از قرآن وتاريخ 1032 متعلق به شخص روحاني نوشته شده است .مصالح بكار رفته در اين بنا عبارت از سنگ (در قسمتهاي پي)وآجر چهار گوش در ديوارها وگنبد با ملاط گچ وخاك واندود ساده گچ است .

2.      امامزاده اسماعيل

در محوطه گورستان قديمي همدان (انتهاي خيابان باباطاهر)بناي آجري امامزاده اسماعيل قرارگرفته است .اين امامزاده با پلان مربع شكل به ابعاد 8*8 متر ساخته شده وگنبد نسبتاً موزوني برفراز آن قرار دارد. در ضلع غربي آن برجستگي وقسمت محدبي بصورت نيم استوانه وجوددارد.لوحه اي از سنگ مرمر در بالاي در نصب است كه در قسمت بالاي مثلث شكل آن رقم 1135 وكلمات يا فتاح ،يا غفور بخط نستعليق برجسته نوشته شده .در حاشيه در ورودي گچبري گل ستاره واشكال هندسي گچي نقر شده ودر بالاي اين حاشيه مقرنس كاري يا قطاربندي با گچ تزئين شده وتنها تزئين داخل حرم حاشيه اي به خط كوفي معروف به بنايي به رنگ قرمز برزمينه سفيد است كه ايه مباركه آيت الكرسي را بر آن نقاشي كرده اند .نسبت امامزاده بنا به اظهارات اهالي به اولاد حضرت موسي بن جعفر(ع) مي رسد .

3.امامزاده يحيي

بناي امامزاده يحيي در محله اي به همين نام كه از محلات قديمي شهر است واقع شده واز طرف بلوار مدني دسترسي دارد .بقعه در وسط حياط بزرگ مستطيل شكلي واقع شده كه ديوارهاي شمالي ،جنوبي وشرقي آن نوساز است .در وروداصلي در ضلع غربي واقع شده وداراي سردري قوسدار ودو مناره ساده است .ديوارهاي نوساز داراي طاقنماهايي تزئيني وكم عمق است ،ولي طاقنماهاي ضلع غربي وشرقي حجره مانند داراي عمق مناسبند .مقبره داراي پلاني مربع مستطيل شكل ودو طبقه است كه در وسط صحن قرارگرفته ودر هر ضلع آن ايواني كشيده شده كه با يك ورودي قوسدار كه به داخل بقعه راه پيدا مي كند .ورودي اصلي كه در ايوان غربي قراردارد آينه كاري شده است ودر آن اشعاري از نحتشم كاشاني وذكر نام پنج تن وتاريخ 1306 بخ چشم مي خورد .

ايوان جنوبي داراي مقرنس كاري وكتيبه هايي به خط ثلث ونستعليق است .در چهار گوشه جبهه خارجي ساختمان مقبره ، راه پله هايي جهت دسترسي به حجره هاي طبقه دوم وپشت بام وجود دارد .داخل بقعه نيز حرم مربع شكل بزرگي به ابعاد6متر است كه در وسط قرارگرفته وچهار طرف آن دهانه هاي عريضي چهار جانب حرم را احاطه كرده است .

سقف ضربي بقعه ولنگه طاقهاي روي چهار جانب حرم ، برروي پايه هاي چهار كنج آن وديوارهاي چهار طرف كه پهناي آن حدود 25/2 متر است ، قرار دارد .رواقي به عرض 90/2 متر اطراف حرم قرار گرفته ودر وسط حرم ضريح چوبي آلت سازي شده اي بطول 60/2وعرض 82/1 وارتفاع 8/1 متر برروي پايه مرمري از سنگها رقديمي قرار دارد كه حدود15سانتيمر ارتفاع دارد .در داخل ضريح صندوقي به طول 74/1 وعرض يك متر با ارتفاع 04/1 متر قرار دارد .در دو طرف طول صندوق آلت ولفظ درشت ومنبت كار هاي زيبايي انجام گرفته كه مربوط به قرون هشتم ونهم هجري است .آنچه كه از زيبائيهاي سبك ساختمان حرم وشيوه معماري داخل بنا وهمچنين صندوق استنباط مي شود اين است كه ساختمان حرم از آثار قرن هشتم تا دهم هجري است و رواق را در دوره صفويه بر اطراف آن افزوده اند .علاوه بر تزئينات نامبرده،در قسمت ايوانهاي غربي وجنوبي بنا ، در زير قوس ايوان جنوبي نيز تزئينات وكتيبه هايي وجود دارد كه فعلاً در زير گچ اندود دوره هاي قبل پنهان است .در ورودي غربي نيز كه بخش قديمي تر است ،گچبريهايي شامل تزئينات گل وبوته وتصوير دو شير شمشير به دست ديده مي شود كه قدمت چنداني ندارند . در وپنجره هاي مشبك ارسي نصب شده بر حجره ها وشاه نشين هاي ساختمان نيز قديمي وبعضي نوسازند .زير طاقنماهاي حد فاصل جرزهاي چهارگانه نيز با مقرنس كاريهاي گچي نه چندان ظريف آرايش شده است .برروي سنگ قبر امامزاده نيز هيچگونه نبشته اي وجودندارد .با توجه به شجره نامه موجود ،امامزاده مدفون در اين بقعه با هشت واسطه به امام حسن مجتبي (ع) مي رسد ودر نيمه دوم قرن هشتم د رهمدان مي زيسته است .

اين بنا در تاريخ 28/3/1354 به شماره 1079 به ثبت فهرست آثار تاريخي رسيده است .

4.امامزاده محسن (كوه)

بناي اين امامزاده در روستاي وفرجين (16كيلومتري همدان) واقع شده وبه علت استقرار در يكي از دره هاي مصفا ودلگشاي دامنه كوه الوند يا امامزاده كوهستان نيز مشهور است .بنا از آثار دوره مغول ومربوط به قرن هشتم هجري است .ساختمان بقعه از جبهه بيرون به شكل مستطيل است ونماي آن از يك ايوان بزرگ كه بر فراز ورودي مقبره احداث شده واطاقهايي دو طبقه كه در طرفين ايوان قرار دارند ،تشكيل شده است .ساختمن مركزي امامزاده مشتمل بر دو حرم پيوسته با دو گنبد دو پوششه است كه پوشش دوم گنبد صحابه (شبستان اول)فرو ريخته است .پلان داخلي مقبره از دو شبستان مربع مستطيل شكل تشكيل شده است .شبستان اول محل دفن سه نفر از صحابه حضرت امير مي باشد كه در فتح همدان در زمان خليفه دوم در جنگ شركت داشته اند وشبستان دوم نيز مدفن امامزاده محسن است بر فراز هر دو شبستان گنبدهاي نسبتاً بزرگي زده شده كه نحوه تبديل مربع به دايره ،با كمك گوشواره هايي انجام گرفته است .ديوارهاي سكوي قبر صحابه پوشيده از كاشيهاي كوكبي ومثلث وصليبي وچند ضلعي است كه طولي در حدود 5/2متر،عرض 5/1وارتفاع يك متر دارند.اين مسئله نشانگر آن است كه هرچند امروزه بناي امامزاده فاقد تزئينات است ولي بطور يقين در زمان اوليه ساخت خويش داراي تزئيناتي چون كاشيكاري وگچبري بوده است. برروي قبر امامزاده يك صندوق چوبي با حاشيه بندي وطرحهاي جالب هندسي وجوددارد كه درداخل حاشيه آن هويت امامزاده وصلوات بر محمد وآل محمد بصورت زيبايي در ميان گل وبوته هاي ظريف تكرار شده وتاريخ ساخت آن نيز (935)نوشته شده است .برروي اين صندوق ، ضريح نسبتاً بزرگي از چوب بصورت مشبك وگره بندي قرار گرفته است .اين بنا در تاريخ 5/10/47 به شماره 824 به ثبت فهرست آثار تاريخي رسيده است .در خصوص نسب نامه امامزاده بدين قراراست:" محسن بن علي النقي بن الحسين بن الحسن ... بن زيد بن الحسن المجتبي (ع) ." 

5.امامزاده حسين (شاهزاده حسين)

اين مقبره در ابتداي خيابان شهداء‌ همدان قرار دارد وقراين وشواهد حاكي از آن است كه بناي امامزاده از دوره صفويه جديدتر نيست ودر طول زمان دخل وتصرفهاي معيني در آن صورت گرفته است .ساختمان مقبره شمالي است واز يك ايوان كوچك ،ورودي ودو حرم با پلانهاي صليبي وهشت ضلعي منظم تشكيل شده است .نماي ورودي دو طبقه است كه هر طبقه حجره هايي واقع شده وداراي رسمي بنديهايي در داخل طاقنما وضريح چوبي نفيس وگنبدي مرتفع است ومصالح ساختمان نيز از سنگ وآجر با ملاط گچ وخاك است .با توجهبه متن شجره نامه ، اين محل مدفن امامزاده حسين يكي از نوادگان امام حسن مجتبي يا پسر امام حسن عسگري ميباشد .در اين مقبره يكي از احفاد خواجه نصير الدين طوسي وآباقاخان فرزند هلاكوخان مغول نيز مدفون است .علاوه بر اينها تعدادي از رجال علم وادب وهمچنين سرشاه سلطان حسين صفوي (1140هجري )نيز در ايوان جنوبي دفن شده است .بناي فوق به شماره 1707مورخ 7/3/65 به ثبت فهرست آثار تاريخي رسيده است .

6.امامزاده خضر

اين بنا در روستاي خضر در شمال شرقي همدان برفراز تپه اي واقع شده است .بنا از يك پلان مربع شكل به ابعاد 5/4 متر در هر ضلع وسقف گنبدي بربالاي آن تشكيل شده است .آنچه كه بيش از همه در اين بنا به چشم مي خورد تزئينات خطي زيبا ونفيسي است كه برحاشيه چهار طرف جبهه داخلي اضافه شده است .كتيبه ها به خط كوفي وثلث هستند ومحراب موجود در بنا نيز داراي كتيبه اي به خط ثلث مشتمل برآيه " اقبل علي صلاتك ولا تكن منك غافلين " در قسمت بالاي آن وخط كوفي برجسته حاشيه اطراف محراب مشتمل بر سوره فاتحه الكتاب تا غير المغضوب مي باشد .در قسمت حاشيه بالاي ديوار،از گوشه سمت راست به طرف محراب نيز كتيبه اي شامل اشعار فردوسي به خط ثلث برجسته گچبري شده است .

در جبهه خارجي بنا آثاري از كتيبه اي به خط ثلث گچبري شده ديده مي شود .در سال 1369 جهت تعيين حريم بقعه در تپه اي كه بناي امامزاده در آن احداث گرديده ، گمانه هايي زده شده است .اين بنا به شماره 1077 مورخ 28/4/1354 به ثبت فهرست آثار تاريخي رسيده است .

 

امامزاده اظهربن علي

ساختمان امامزاده اظهر در روستاي درجزين بخش رزن قراردارد.اين بناي متناسب وموزون به صورت برج استوانه اي شكل 19تركي است كه ارتفاع آن در حدود 20متر مي باشد كه 8متر آن را ساختمان برج وبقيه را گنبد مخروطي شكل بنا تشكيل مي دهد .اين بنا آجري ومتعلق به دوران مغول است كه بعداً به فرمان شاه عباس دوم صفوي در سال 1056 هجري قمري مرمت شده است. پوشش خارجي گنبد با آجرهاي خفته وراسته حكايت از ذوق فطري توام با سادگي بي پيرايه سازنده آن مي نمايد وصورت بنا همچنانكه گفته شد بصورت برج 19ترك مضرس دار است كه نوك تا نوك هريك 22/2 متر مي باشد عمق وسط دو ضلع مورب هر ترك بالغ بر 86سانتيمتر است .مدخل بنا از سمت مشرق است وبوسيله دهليز مستطيل شكل كوچكي به ابعاد تقريبي 5/3*5/2 متر از در خارجي بنا به در قديمي وآستانه اصلي برج مي رسند .داخل برج بصورت دايره است كه قطر آن 12/7 متر مي باشد وسقف كروي شكل ضربي بسيار شيوا ومتناسبي كه پوشش زيرين بنا محسوب مي شود بر فراز آن استوار است كه با نقاشيهايي آن را بصورت 21ترك درآورده اند وبر بالاي حرم به فواصل مختلف 3پنجره تعبيه شده كه بين آنها نيز برحسب فاصله ها 3و6و9 ترك نقاشي شده است ودر كنار محوطه دروني دايره شكل حرم به فاصله كمي از محراب در سمت جنوب ونزديك به مغرب صندوق چوبي حرم كه داراي كتيبه آياتي از كلام اله مجيد است واز زمره نفائس بقعه مي باشد قرار دارد كه اصل آن در سال 1056 هجري در زمان شاه عباس دوم صفوي وبه فرمان او ساخته شده است وبه حكايت نوشته هاي قسمتهاي الحاقي وتعمير شده درسال 1350قمري برخي از قسمتهاي صندوق به سرقت رفته ودر سال 1352 آن را تعمير ومرمت كرده اند .درحاشيه باريك بالا وپائين بدنه صندوق به خط ثلث برجسته سوره مباركه فتح وپس ازپايان سوره مغفره واجرا" عظيما كه در حاشيه سمت پائين پا يعني ضلع شرقي صندوق نقرشده اين جمله به چشم مي خورد " بتاريخ سنه سنت وخمسين والالف من هجر النبويه در ارفع بلده گيلان به فرموده اقبال پناه خواجه نظام الملك بعمل استاد طالب ....بتحرير العبده ." طول اين صندوق كه به مانند بسياري از صندوقهاي عصر صفويه در قسمت پائين بصورت سكويي چوبي وقسمت بالاي آن تركيب ديگر صندوقها را دارد در قسمت پائين 79/2 ودر قسمت بالا 70/2 متر بوده وعرض آن درپائين 27/1 ودرقسمت بالا 16/1 متر است ،ارتفاع صندوق مجموعاً 42/1 متر مي شود كه نيم متر آن شامل قسمت سكو مانند پائين و92 سانتيمتر قسمت بالاي آن را تشكيل مي دهد .

مرقد اصلي در اين بنا نيز مانند كليه بقاع تاريخي عهد مغول در سرداب زير كف واقع ومدخل آن از سمت قبله (جنوب) در خارج بقعه قرار دارد كه بوسيله چند پله وراهرويي باريك به درون آن مي روند .محوطه سرداب مربع شكل است كه چهار لنگه طاق در چهار طرف آن زده اند وسقف سرداب را بوسيله چهار چشمه طاق ضربي پوشانده اند .مدفن در پاي ديوار سمت جنوب غربي با آجر پوشيده شده است .قسمتهاي پائين ديوار ودهليز ورودي وسرداب در سال 1329 تعمير شده است .اين بنا به شماره 366 در تاريخ 2/12/1327 به ثبت فهرست آثار تاريخي رسيده است .

 

امامزاده ازناو (عين)فامنين

روستاي ازناو در 44كيلومتري شمال شرقي فامنين در بخش پيشخور واقع شده است امامزاده ازناو (عين)برفراز تپه اي طبيعي درقسمت جنوب شرقي روستا كه پيرامون آن را گورستاني در برگرفته ،قرار دارد.

امامزاده ازناو بنايي مربع شكل از نوع  مقابر چهار ضلعي است كه با تربنه هايي به هشت ضلعي وپس از آن با قوسهايي به شانزده ضلعي تبديل گرديده وگنبد دو پوسته بر آن استوار گرديده است .درگاه ورودي آن در ضلع شمالي است ارتفاع بنا از بيرون 70/12 متر واز داخل 20/12 متر وابعاد هريك از اضلاع چهارگانه از بيرون 10متر واز داخل 5/6*5/6 متر است وضخامت ديوار ضلع غربي بدليل احداث راه پله از بقيه قسمتها بيشتر است.بنا داراي پيل پاهايي چسبيده به ديوار است كه علاوه برجلوگيري از رانش گنبد داراي كاربري تزئيني نيز ميباشند كه تعداد آنها در بيرون 24ودر درون 16عدد است .در حاشيه درگاه ورودي،چهارپيل پا كه از روي پي سنگي تا بالا (يعني رخبام نماي ورودي)امتداد يافته ،احداث شده است .قطر هريك از آنها 20سانتيمتر وارتفاع دو تا ازآنها كه بلندتر از بقيه هستند به 80/6 متر مي رسد. در سه ضلع ديگر بنا پيل پاهايي در دو طرف طاق نماهاي فاقد قوس با پوشش تخت ايجاد شده اند

درگاه ورودي در ميان يك طاقنماي بزرگ با دو طاق كوچك در دو طرف بصورت قرينه قرارگرفته كه فضاي طاقنماي بزرگ با آجر تراش با طرح هاي گياهي وهندسي تزئين شده است .در ديوار عريض ضلع غربي دردرون بنا،راه پله اي آجري احداث شده كه با 15پله راهيابي به پيرامون گنبد را امكان پذير مي سازد.از طرفي راه ورودي به بخش پيشاني (رخبام) با 6پله در گوشه شمال غربي گنبد با آجر ساخته شده است. اين بنا داراي گنبد دو پوسته است كه گنبد بيروني شبدري تند وگنبد داخلي تند كه با روش آجركاري خفته راسته برروي يك گريو هشت ضلعي (منشور هندسي) ساخته شده است . در قسمت مياني گنبد نيز نورگير وتهويه تعبيه شده است .

تزئينات آجري متنوع بانقش ها وطرح هاي گياهي وهندسي در آن بكار رفته است .فضاي مياني طاق نماي بزرگ در پيشاني درگاه ورودي ، پيچك هاي گياهي در دو طرف آن بصورت عمودي وتك گلبرگهايي درقابي چهار گوش با نقوش اسليمي دريك رديف افقي با آجر تراش تزئين گرديده است ودر قسمت بالاي آن طرحهاي آجري چليپايي كار شده است .در پيل پاهاي ديوار ضلع جنوبي نيز تك گلبرگهاي نيمه شده بهمراه پيچكهاي گياهي در يك رديف عمودي قابل مشاهده است وطرح آجري راسته وخفته در ساختمان بنا وگنبد آن انجام پذيرفته است .در وسط فضاي گنبد دار وچهار ضلعي امامزاده يك ضريح چوبي ساده وطرحهاي جدولي مانند كه برروي آن نوشته هايي بخط شكسته نستعليق زيبا وجود دارد كه با مركب يا جوهر آبي رنگ نگارش شده است .

((..... فكر..... جهت برآمد درما كه شد بهشت برين كام مغفرما           كاتب الحرف ملا محمد هاشم همداني.شهررمضان المعظم سنه  1200ه )) امامزاده ازناو در تاريخ 21/2/76 به شماره 1867 درفهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

امامزاده هود

اين امامزاده در روستاي ينگي قلعه بخش رزن از توابع شهرستان همدان واقع شده واز بناهاي دوران مغول وقرن هشتم محسوب ميشود. پلان بنا دوازده ضلعي است واز آجر ساخته شده است.اندازه خارجي هر ضلع از وسط جرز تا جرز ديگر 36/2متر ودهانه طاقنماي وسط هر ترك 60/1 متر وابعاد داخلي هر ضلع از يك نبش تا نبش ديگر 68/1 متر وعرض دهانه وسط هر ضلع داخلي بالغ بر 86سانتيمتر است .بنا داراي دو در شمالي وجنوبي است كه در جنوبي فعلاً مسدود شده است . ظاهراً بنا گنبدي مخروطي شكل داشته كه تخريب شده است .كف برج كه سرداب در آن قراردارد با تيرهاي چوبي پوشيده شده است .از تزئينات برج آثار كمي همچون كاشيهاي لاجوردي آن مشهود است ونشان مي دهد كه بنا در زمان آباداني ظاهر زيبايي داشته است .اين بنا در تاريخ 2/12/1327 به شماره 367 به ثبت فهرست آثار تاريخي  رسيده است .

خانه هاي قديمي

1.      باغ وعمارت نظري

باغ نظري د رميدان دانشگاه ، خيابان عارف قزويني ،چهار راه نظري واقع شده است .در محوطه اين باغ يك ساختمان زيبا ومجلل مربوط به اواخر دوره قاجاريه احداث گرديده كه فعلاً ((مدرسه راهنمايي سما وابسته به دانشگاه آزاد اسلامي )) در بناي مذكور داير ميباشد.پيش طاق ورودي ساختمان به طرز زيبايي با آجر كاري خفته وراسته تزئين شده است .پس از آن محوطه اي مدور موسوم به هشتي قراردارد كه سقف گنبدي آن با رديف هاي منظم يكنواخت آجري پوشش يافته است .در گوشه شمال شرقي هشتي راه پله اي مسقف با آجر ساخته شده است كه دسترسي به بام هشتي را امكان پذير مي سازد .بعداز طي مسيري در محوطه باغ به ساختمان اصلي مي رسيم .ورودي بنا داراي فضايي موسوم به جلوخان ميباشد كه سقف هرمي شكل شيرواني آن برروي چهار ستون بلند چوبي با پوشش گچ وسرستونهاي داراي گل وبوته باز شد ه استوار شده است وراه پله ورودي بنا كه ارتباط دهنده فضاي حياط وطبقه فوقاني است از طريق فضاي جلوخان ميسر شده است .بنا داراي دو اشكوب ميباشد .طبقه فوقاني كه در چهار ضلع داراي مهتابي (بالكن)است با نرده هاي چوبي ظريف و24 ستون چوبي كه با گچ پوشش يافته است وسرستونها داراي تزئينات گل وبوته بسته شده ميباشند.اين ستونها داراي كاربري باربر سازه اي هستند .سقف بنا داراي پوشش شيرواني است در فضاي داخلي بنا تعدادي اطاق طراحي وساخته شده است كه براي دسترسي به آنها بايد از راهرو باريكي عبوركرد .سقف بعضي از اتاقها لمبه كوبي شده است .در وسط راهرو،روزنه اي تعبيه شده كه جهت نورگيري وتهويه ساخته شده است .مجموعه باغ وعمارت نظري به تاريخ 6/3/77 به شماره 2019 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

2. عمارت امير تومان همدان

بناي امير تومان در خيابان طالقاني منتهي به ميدان آزادي (جهان نما) روبروي بيمارستان اكباتان واقع شده است .در ورودي به بنا يك دروازه آهني بزرگ است كه در حياط آن تعدادي درخت كهنسال به چشم مي خورد .عمارت امير تومان بنايي است به شكل صليب كه بخش اصلي آن داراي پلان مستطيل شكل است .بنا در دو اشكوب ونماي ان با مصالح لاشه سنگ بصورت خشكه چين ساخته شده است .در قسمت گوشه  ها، اين لاشه سنگها پرداخت وصاف شده اند .طبقه همكف داراي سه اتاق تو در تو كه ديوارهاي جداكننده از مصالح خشت خام بوده وسقف آن با تيرك چوبي ولايه از روكش تخته اي پوشش يافته است .دسترسي به طبقه فوقاني از طريق پله هاي سنگي امكان پذير است كه به احتمال داراي رديفي از نرده هاي ظريف چوبي بوده كه اكنون تخريب وشكسته شده اند .در طبقه فوقاني سه اتاق ويك محوطه بالكن وجوددارد كه ديوارهاي جداكننده آن از مصالح خشت خام بوده است .داخل دوتا از اتاقها دوشومينه جهت گرم نگه داشتن اتاقها د رديوارها تعبيه وساخته شده است .سقف آن در وهله اول با تيركهاي چوبي ولايه از روكش تخته اي پوشانيده شده ودر وهله دوم يك پوشش شيرواني حلبي بصورت شيب دار كل ساختمان را پوشش داده است .اين بنا در فاصله 200متري كليساي آنجيلي واقع در ضلع شمالي بيمارستان اكباتان واقع شده است .از لحاظ نوع مصالح وفرم ساخت تقريباً مشابه ويكسان هستند واز لحاظ قدمت نيز با يكديگر هم دوره وهمزمان به نظر مي رسند .

 

3. بيت شهيد آيت اله مدني

خانه قديمي شهيد آيت اله حاج سيد اسداله مدني در خيابان شهدا كوچه آقاي آخوند جنب مدرسه آقا واقع شده است .اين بنا بامساحتي حدود 332 مترمربع دردوطبقه ايجادگرديده. طبقه همكف به عنوان زير زمين استفاده مي شد وطبقه بالاداراي سه اطاق با سقف لمبه كوبي مي باشد ودر نماي بيروني قسمت بالاي پنجره ها بصورت هلالي بنا شده است .مصالح بنا از آجر مي باشد كه در نماي شمالي ا ايجاد آجر كاري حصيري آن را تزئين نموده اند .

 

4. خانه مسعودي

در ضلع شمالي شهرستان تويسركان در خيابان انقلاب ـ دستغيب منزل آقاي مسعودي واقع شده كه بركتيبه اي در كنار در ورودي شاه نشين طبقه اول تاريخ ساخت خانه را 1290(ه.ق)ذكر كرده اند .خانه مسعودي با مساحت 1270متر مربع در دوطبقه بنا شده است در هر طبقه يك اتاق اصلي وجوددارد ودر طرفين آن چند اتاق فرعي قرارگرفته كه در انتهاي هريك از اتاقها يك اتاقك (انبار ـ پستو) ساخته شده است سقف اتاقهاي شاه نشين لمبه كوبي وساير اتاقها با تير چوبي مسقف شده است .گچبريهاي برجسته با نقوش گل وبوته در شاه نشين طبقه دوم وجود دارد .همچنين در بالاي ديوارهاي اتاق شاه نشين طبقه اول عكسهايي از شاهان كياني تا قاجار بصورت نقاشي كاغذي جاي داده شده كه روي آن را با شيشه پوشانيده اند .آئينه كاري گچبريهاي برجسته ، نقاشي ديواري گل وبوته وانسان بالدار از عوامل تزئيني اين بنا مي باشد . آجر كاريهاي ساده وتزئيني سردر ورودي شاه نشين طبقه اول ودوم از ديگر عوامل تزئيني بنا محسوب ميشود.در اطراف مهتابي وحياط نيز طاقنمايي اجرا شده است .لازم به ذكر است درهاي چوبي فعلي قبلاً ارسي بوده است با اين توضيح كه درهاي ارسي بهنگام باز وبسته شدن داخل چهارچوب بطور عمودي به بالا حركت ميكرده اند.ارتفاع درهاي ارسي بيش از 2متر بوده است .اين اثر در تاريخ 27/10/77 به شماره 2246 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است .

 

5. خانه لطفعليان ملاير

عمارت لطفعليان ,از دوران قاجار برجاي مانده است ودر خيابان شهيد مصطفي خميني ملاير واقع شده است . اين بنا ,داراي سه قسمت حسينيه ,اندروني واصطبل بوده ,كه تنها ,بخش حسينيه - كه بخش اصلي بنا بوده -  وجهت تجمعات مذهبي وعزاداري حسيني استفاده مي شده , سالم وپا برجا مانده است .اين بناي آجر ي دو طبقه كه در حدود 150سال پيش ساخته شده ,داراي حوض خانه با يك رشته قنات آب جاري ,طاق نماهاي رفيع دو طبقه ,دربهاي چوبي ارسي وشيشه هاي رنگي است , كه آثاري از ذوق وهنر معماران وهنرمندان زمان خود است . اين بنا در حال حاضر به ساختمان اداري اداره ميراث فرهنگي شهرستان ملاير تبديل شده است .

كتيبه ها

1.      سنگ نبشته هاي گنجنامه

كتيبه هاي گنجنامه در اواسط قرن نوزدهم ميلادي توسط اوژن فلاندن نقاش وجهانگرد فرانسوي وپاسكال كست مورد بررسي وگرته برداري قرارگرفت .سپس سر هنري راولينسن انگليسي توانست با استفاده از سنگ نبشته هاي مزبور ،اقدام به رمز گشايي خط ميخي پارسي باستان نمايد كه كليدي براي مطالعه خطوط ميخي عيلامي وبابلي شد.سنگ نبشته هاي باستاني گنجنامه در مسير يكي از شعبات اصلي راه شاهي قرارداشته كه در عهد هخامنشيان ،هگمتانه پايتخت تابستاني شاهان هخامنشي را به غرب وجنوب كشور مرتبط مي ساخت  واز راههاي پر رفت وآمد وامن دوران باستان محسوب مي گرديده است .

در اين مكان جهت آگاهي آيندگان دو دستور شاهي را نقر كرده اند .يكي سنگ نبشته داريوش كبير(521-486 ق.م)در سمت چپ وديگري كتيبه خشايارشا (486-465 ق.م)كه در سمت راست آن وكمي پائينتر از كتيبه نخست قراردارد.كتيبه هاي مذكور به سه زبان پارسي باستان ،ايلامي وبابلي هركدام در بيست سطر واز چپ به راست وبه خط ميخي كنده شده اند .بلندي حروف ميخي بين 6  تا 7سانتيمتر است .متن كتيبه ها شبيه يكديگر هستند .جز آنكه در يكي نام داريوش ودر ديگري نام خشايارشا آمده است وهر دو متضمن ستايش اهورامزدا ومعرفي اصل ونسب شاهان است .اين كتيبه ها از دير باز نامهاي گوناگوني را بخود گرفته اند از جمله

" نبشت خدايان " ، "  دادمهان / دادبهان " ، " جنگ نامه " و " گنجنامه " كه دونام اخير در سده هاي اخير بيشتر مصطلح بوده است .در خصوص وجه تسميه گنجنامه مي توان گفت گنجنامه در زبان پارسي به معناي " حكايت وداستان گنج " است وعموم را تصور بر اين بوده كه راز يك گنج نهان در اين كتيبه ها مكتوب است .اين افسانه به لحاظي واقعيت يافت بدينسان كه كتيبه هاي مذكور داستان ثروتهاي نهفته را در قلمرو تاريخ باز گفتند وكليدي به كاشف خود هنري راولينسن دادند كه بوسيله آن توانست سنگ نبشته داريوش بزرگ را در بيستون بخواند، وبه اين طريق گنجهاي نهفته بسيار از تاريخ گذشته را آشكار سازد .

سنگ نبشته هاي گنجنامه همدان ، درتاريخ 15/10/1310 به شماره 22 به ثبت فهرست آثار ملي ايران رسيده است .

 

سد وكتيبه حسين خان سولاق آقاجان بلاغي

درحومه شهر اسد آباد درميان دره هاي بخش غربي كوه منفرد آلموقولاغ كه از مناطق كوهستاني وصعب العبور وبرف گير كشور ميباشد بقاياي سد وكتيبه اي تاريخي مشاهده ميشود كه حد فاصل روستاهاي چارق وآقاجان بلاغي در ميان تنگه هاي موازي وقلل پربرف واقع شده است .

 

بقاياي سد حسين خان سولاق:

رودخانه نسبتاً پرآب قره چاي از ميان پستي وبلنديهاي كوهستاني منطقه سرچشمه مي گيرد .اين رودخانه پس از آبياري اراضي دشت اسد آباد به رودخانه گاماسياب مي پيوندند . در ارتفاعات اراضي آقاجان بلاغي سدي برروي اين رودخانه بسته شده بود كه با توجه به متن كتيبه مجاور آن ، در زمان حسين خان سولان در اوائل عهد صفوي در اين محل احداث گرديده بود كه امروزه بقاياي بند مذكور در يكي دو قسمت اطراف رودخانه با مصالح سنگ لاشه وآهك به چشم مي خورد .

كتيبه حسين خان سولاق:

بردامنه ديواره صخره مشرف به درياچه سد مذكور ،كتيبه اي به خط ثلث موزون حاوي نام باني وتاريخ ساخت آن نوشته شده است كه درمطالعات اوليه چنين خوانده شده است :

"  حاكم ملك حسين خان سولاق     ساخت سدي برروي اين ايلاق

   هاتــــفي گفت پـــي تاريخش      بسته سدي چون بند سكندر"

ويژگي قابل توجه اين اثر تاريخي خط ثلث آن است كه داراي نوعي كاركرد تزئيني وهنري نيز مي باشد .بر اساس متن كتيبه در بند دوم بيت دوم در برگيرنده ماده تاريخ است كه به زمان ساخت كتيبه وسد حسين خان سولاق اشاره شده است كه بر پايه حروف ابجد عدد 990 بدست مي آيد .اين تاريخ برحسب هجري قمري محاسبه مي گردد.

در خلاصه التواريخ در ضمن وقايع سل 986 ه.ق آمده است: " شاه اسماعيل دوم بنا به تقاضاي بساط بيگ بن سرخاب بيگ ،لشگري به سركردگي سولاق حسين تكلو براي سركوبي برادر وي اسكندر كه در قلعه پلنگان اقامت داشت گسيل داشت .پس از رانده شدن سكندر ،حكومت اسد آباد ،الكاي سنقر ودينور به عهده سولاق حسن محول گشت."

اثر تاريخي سد وكتيبه حسين خان سولاق واقع دراراضي روستاي آقاجان بلاغي در 15كيلومتري شمال اسد آباد پس از طي مراحل وتشريفات قانوني لازم در تاريخ 21/2/76 به شماره 1863 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

كليساها

1.كليساي آنجيلي

بنايي است تقريباً مستطيل شكل كه با مصالح لاشه سنگ به شيوه خشكه چين ساخته شده است .ورودي اصلي بنا در ضلع جنوبي بنا به صورت پيش ورودي شيرواني شكلي به سمت بيرون كه بر روي دو ستون چوبي استوار شده است قراردارد .در فضاي داخلي،محل مراسم مذهبي در قسمت شمالي بنا ايجاد شده است وداراي ورودي اختصاصي وجداگانه اي است .فضاي داخلي كليسا داراي كلاف بنديهاي چوبي به صورت خرپاهاي هلالي شكل است كه شيرواني سقف به صورت شيب دار با ورقه هاي آهن برروي آن استوار گرديده است .كلاف بنديهاي چوبي مذكور جزو يكي از زيباترين مشخصه هاي تزئين بنا در فضاي داخلي كليسا محسوب مي گردد.قدمت اين بنا به دوره اواخر قاجاريه مي رسد كه بنا بر رواياتي توسط شخصي به نام رابي اسحاق اورشان (1964-1889) احداث گرديده است.

كليساي آنجيلي در تاريخ 12/8/78 به شماره 2459 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

2.كليساي گريگوري استپان حضرت مريم

در قسمت شرقي تپه هگمتانه د رمحله ارامنه دوكليسا قراردارد كه كليساي قديمي تر به نام گريگوري استپان ومتعلق به مذهب پروتستان وكليساي جديدتر به نام حضرت مريم متعلق به مذهب ارتدوكس مي باشد .درداخل كليساي گريگوري 4 ستون مدور وجود  دارد كه با قوسهاي جناغي به يكديگر متصل گرديده واطراف محراب آن بوسيله گچ پوشيده شده بود كه در حال حاضر لايه برداري گرديده .قسمت نماي داخلي كليسا تماماً آجري مي باشد .در قسمت نماي بيروني طاقنماهايي با قوس هلالي جهت تزئين بكار رفته است ودر نماي بيروني از خشت نيز استفاده شده وبرج ناقوس به شكل مدور با سبك گنبدهاي رك بنا گرديده است .

كليساي حضرت مريم جديدتر بوده وبنا كاملاً آجري بوده وطاق وقوسهاي آن به سبك طاق رومي ايجاد شده .اين كليسا شامل يك سالن اصلي ويك كتابخانه مي باشد .بعد از ايجاد كليساي حضرت مريم كليساي قديمي تر كاملاً متروك گرديد.

اين بنا به شماره 2237 مورخ 3/12/77 در فهرست آثار تاريخي ايران ثبت گرديد .

 

كاروانسراها    

1.      كاروانسراي حسين خاني

كاروانسراي حسين خاني با مساحتي حدود 2200 متر مربع داراي 16باب حجره در گرداگرد حياط مركزي ميباشد ،اين سرا با پلان مستطيل شكل در شمال بازار اصلي وانتهاي راسته حسين خاني قرارگرفته است واز آثار مربوط به دوران قاجار ميباشد .در نماي اين كاروانسرا تزئينات آجر كاري بصورت حصيري به چشم مي خورد .

 

2.كاروانسراي شريفيه

شريفيه با مساحتي حدود 2300متر مربع در ضلع غربي راسته صحافخانه قرارداردوداراي 56 حجره در دو طبقه ميباشد .بنا از آثار بجاي مانده از دوران قاجار ميباشد .بنا آجري وتزئينات ساده آجركاري در آن بكار رفته است .

3.كاروانسراي ميرزا كاظم

ميرزا كاظم با پلان مربع شكل چهار ايواني ومساحتي حدود 3000متر مربع داراي 40حجره در طبقه بالا و45حجره در طبقه پائين ميباشد .اين بنا با تزئينات آجركاري حصيري از آثار دوران قاجار ميباشد.

4.كاروانسراي صفرخان

سراي صفر خان واقع در ضلع شمال شرق مسجد پيغمبر ودر راسته كليميان واقع شده .مساحت آن حدود 4000متر مربع وداراي 165حجره ميباشد .اين سرا از آثار دوره قاجار ميباشد .

5.كاروانسراي گلشن

گلشن با پلان چهار ايواني در ضلع شرقي راسته صحافخانه واقع گرديده ،مساحت آن حدود 3400متر مربع وداراي 70حجره ميباشد.

هشتي ورودي بنا در قسمت داخل داراي تزئينات آجري زيبايي است ودر قسمت نماي بيروني نيز آجر كاري حصيري بنا را تزئين نموده است اين بنا از آثار دوران قاجار مي باشد.

6.كاروانسراي زغاليها

اين كاروانسرا واقع در ضلع شمال غرب تپه مصلي از آثار زيبايي دوران صفويه ميباشد بخش اصلي كاروانسرا در سالهاي گذشته تخريب گرديده وفقط سردر وهشتي ورودي سالم مي باشد .نماي بيروني كاروانسرا با كاشيكاري وآجركاري زيبايي تزئين گرديده است .

 

7.كاروانسراي هشتي فرش

اين بنا در مجموعه بازار قديمي همدان جنب كاروانسراي ميرزا كاظم قرارگرفته وداراي گنبد آجري عظيمي ميباشد كه داخل محوطه گنبد با تزئينات آجري مزين گرديده است بنا از آثار دوران قاجار محسوب ميگردد.

 

پل ها 

1.پل مهاجران

پل مهاجران معروف به پل خانم كرپي سي ،در 35كيلومتري شمال غرب همدان و2كيلومتري جاده آسفالته همدان ـ  تهران ودر كنار روستاي مهاجران واقع شده است .اين پل آجري با 9دهنه برروي رودخانه قره چاي احداث گرديده ومحور ارتباطي روستاي كوريجان وچند روستاي ديگر ميباشد ودهانه هاي آن با قوسهاي جناغي تزئين گرديده است ودر قسمت بالاي دهنه اصلي (تاج پل )سنگ يادبودي با 5سطر به چشم مي خورد كه مضمون آن به شرح ذيل مي باشد

 بسم ا...  پل مهاجران بياد مرحومه بانو آهو ايزدي  صبيه مرحوم حاج علي محمد بنت حاج هاشم توسلي وبانو حاجيه آسيه ايزدي در سال 1331 ش. ساخته شد .

2.پل جهان آباد

پل جهان آباد واقع در 6كيلومتري جنوب فامنين و2كيلومتري روستاي جهان آباد بر روي يكي از انشعابات رودخانه قره چاي احداث گرديده اين پل آجري با 5دهنه كه با قوسهاي جناغي تزئين گرديده از آثار دوران صفويه ميباشد وداراي آجر كاري ساده وفاقد تزئين مي باشد .

3.پل كوريجان

پل آجري كوريجان با 5دهانه بزرگ و4دهانه كوچك مزين به قوسهاي جناغي از بناهاي به جاي مانده دوران صفويه ميباشد .اين پل در 22كيلومتري شمال همدان وسمت چپ جاده همدان تهران برروي يكي از انشعابات رودخانه قره چاي احداث گرديده است .اين پل فاقد تزئينات خاص ميباشد ودر دوره قاجار مرمت گرديده است .

4.پل آق كرپي

پل آق كرپي واقع در 5كيلومتري سمت چپ جاده همدان تهران واقع در روستاي امزاجرد بر روي يكي از شعبات قره چاي احداث گرديده است اين پل داراي 9دهنه با قوسهاي جناغي از آثار دوران قاجار است .اين پل آجري وفاقد تزئين ميباشد .

5.پل جورقان

پل جورقان در 10كيلومتري شمال جاده همدان تهران در سمت راست جاده در كنار روستاي جورقان برروي رودخانه قره چاي احداث گرديده ،اين پل از آثار دوران قاجار است وفاقد هرگونه تزئين مي باشد .

6.پل سرخ آباد

پل آجري سه دهانه معروف به سرخ آباد در 15كيلومتري شرق همدان در كنار روستاي سرخ آباد برروي يكي از شعبات رودخانه قره چاي احداث گرديده ،اين پل از آثار دوران صفويه مي باشد .

 7.پل آبشينه

پل آبشينه در 5كيلومتري جنوب شرق شهر همدان ودر سمت چپ جاده همدان ـملاير برروي رودخانه قره چاي واقع شده است .اين پل داراي چهار دهانه با قوسهاي جناغي است كه از اجر ولاشه سنگ براي ساخت آن استفاده شده است وپل با آجر كاري ساده اي تزئين شده ودر بين هر دهانه آب نمايي بصورت تزئيني بكار رفته اين پل از آثار به جاي مانده از دوران صفويه مي باشد .

 همچنين تعداد ديگري از پل ها شناسايي گرديده ودر دست بررسي است ،كه اسامي اين پل ها به شرح ذيل مي باشد :

پل خماجين فامنين از آثار دوران پهلوي ـ پل سنگي همدان (قزل حصار)ـ پل منوچهري همدان بخش مركزي ـ پل خانعلي نيگجه اي همدان روستاي نيگجه ـ پل يلفان بخش مركز ي همدان ـ پل سيمين زاغه بخش مركزي همدان ـ پل بهادر بيگ از آثار پهلوي همدان پل حاج عليمراد نهاوند - پل سنگي گزندر تويسركان ـپل سركان ـ پل بوجان .

 

تپه ها

تپه گيان نهاوند

تپه گيان در 23كيلومتري جنوب غربي نهاوند و18كيلومتري جاده اي كه نهاوند را به جاده كرمانشاه وصل ميكند واقع شده است .اين تل در دهستان گيان واقع در بخش مركزي در دره خاوه قرار دارد وعبارت از تپه اي به طول 150وعرض 100متر كه راس آن امروزه حدود 10متر بالاتر از سطح زمينهاي اطراف است.

كوههاي قوچال وبزبي با ارتفاع 2300متر بخشهاي جنوب وجنوب شرقي وكوههاي آردوشان با ارتفاع 2480 متر بخشهاي شمالي آنرا تشكيل ميدهند .در اين منطقه رودهاي پر آب دائمي جريان دارند كه مهمترين آنها سراب گيان است كه از ارتفاعات قوچال واقع در جنوب سرچشمه گرفته وبه گاماسياب مي پيوندد .تپه گيان ضمن بررسي كوتاه مدتي كه در سال 1936 م(1315ه.ش)توسط پروفسور هرتسفلد انجام گرفت و منجر به كشف نوعي سفال منقوش گرديد،شناسايي شد .متعاقب آن در سال 1938م (1317ه.ش)آقايان پروفسور مان كريشمن وژرژ كنتنو به نمايندگي از طرف موزه لوور در محل اقدام به حفاري نمودند ودر عمق 19متري از سطح تپه به خاك بكر رسيده ودر نتيجه پنج طبقه استقراري از تمدن قديم نمايان شد ،طبقه پنجم به ضخامت 10متر قديميترين طبقه استقراري آثار آن معرف دوران كالكولتيك ـدوره مس ـ هزاره پنجم ق.م ميباشد .در طبقات مكشوفه به وفور سفال بدست آمده ،سفالهاي مكشوفه از طبقات پنجگانه تپه گيان را مي توان به دو دسته سفالهاي منقوش رنگارنگ با زمينه نخودي وقرمز با نقوش سياه رنگ در روي ظروفي به اشكال كاسه ،فنجان ،خمره ،ظروف سه پايه ،ظروف دسته دار،ساغر دسته دار وبدون دسته با طرحهاي هندسي وموضوعات گياهي وحيواني تزئين شده اند كه قابل مقايسه با سفالهاي ناحيه جنوب ايران خصوصاً شوش مي باشد.

٭سفالهاي تك رنگ عمدتاً به رنگ سياه درخشان يا خاكستري سياه رنگ ويا قرمز رنگ وفاقد نقش بوده وهنرمند سفالگر بيشتر متوجه شكل ظرف بوده ودسته ظروف را به شكل حيوانات خصوصاً‌ قوچ تزئين ويا حك نموده است .

٭در سفال گيان اشكال بز كوهي با شاخهاي متنوع ،مار ،پلنگ ،عقاب ،مرغان آبي در حال شناوري وخطوط واشكال هندسي ،نقشهاي شانه اي ديده مي شودوهنرمند با نقش دو سر وتعداد زيادي خطوط به جاي پاي پرنده پرداخته وبه اين ترتيب نقش را به طرز استيليزه (خارج از حد طبيعي )نشان داده است.

٭از يافته هاي ديگر مي توان به تعدادي قبور وهمچنين نقره وآهن براي ساختن ظروف فلزي همچون دستبند ،آبخوري وسرنيزه وتبر وكوزه ها اشاره كرد .

بطور خلاصه پژوهشها ثابت نموده كه تكامل سبك واسلوبهاي شوش در اين منطقه تداوم وزندگي جامعه بدون تغييرات وهرگونه وقفه ادامه يافته است وفن كوزه گري به شكل ظروف سفالين منقوش كه شباهت زيادي به ظروف شوش دارد رواج داشته است .

٭از نظر گاهنگاري تپه گيان تاريخي از اواخر هزاره پنجم تا اوائل هزاره اول قبل از ميلاد را در بر دارد .تپه گيان در سال 1310 به شماره 36 در فهرست آثار ملي ثبت ويافته هاي سفالي آن در موزه ملي ايران وموزه هاي جهان در معرض نمايش قراردارد .

 

تپه هگمتانه

سايت باستاني هگمتانه با وسعتي قريب به 40 هكتار در دل بافت قديمي شهر همدان واقع شده است .اين اثر باستاني با توجه به اشارات تاريخي وبرداشتهاي اوليه محققين علوم تاريخ وباستان شناسي به عنوان هگمتاه باستاني ودر برگيرنده كاخها وآثار دوره ماد وهخامنشي معرفي شده است .عمليات آزاد سازي اين اثر مهم باستاني از خانه هاي مسكوني وتجاري كه برروي آن واقع شده بود از سالهاي 1347 و48 آغاز وتاسالهاي 52و53 حدود 15هكتار آن بعنوان فاز اول خريداري وتملك گرديد وكاوشهاي باستان شناسي از سال 1362 توسط كارشناسان مجرب سازمان ميراث فرهنگي آغاز وتاكنون 11فصل آن انجام شده است .ماحصل كاوشهاي علمي انجام شده پيدايش شهري باستاني وگسترده است ،ساخت وسازهاي اين شهر باستاني عبارتست از معابري به فاصله هاي مساوي وموازي يكديگر كه د رحد فاصل آنها واحدهاي ساختماني كاملاً‌ مشابه وقرينه يكديگر احداث شده است .اين مجموعه را حصاري با قطري در حدود 10متر كه در فواصل كاوشها ولزوم ادامه كاوشها به منظور پي بردن به وسعت وديگر تاسيسات اين شهر باستاني وشناخت ماهيت وتاريخ آن مجموعه اي بي نظير وجذاب را در دل شهر همدان بوجود آورده وبصورت گسترده اي مورد استقبال وبازديد گردشگران ايراني وخارجي است .

 

تپه نوشيجان

ارگ باستاني نوشيجان از آثار منحصر منسوب به آغاز دوره تاريخي واوايل دوره مادي مي باشد .كه بر فراز تپه اي رفيع به بلنداي حدود 40متر در پهنه دشت گسترده شوركات ودر نزديكي جاده مو اصلاتي همدان به ملاير در 10كيلومتري شمال ملاير واقع شده است .

تپه باستاني نوشيجان در سال 1346 به شماره 763 درفهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد .اين اثر درسالهاي 1967تا 1978 از سوي موسسه ايرانشناسي بريتانيا وتوسط ديويد استروناخ طي دو فصل مود كاوشهاي باستان شناسي قرار گرفت . دستاورد فعاليتهاي ان هيات شناسائي سه دوره معماري باستاني متعلق به ماد ، هخامنشي واشكاني است كه مهمترين واساسي ترين لايه باستاني متعلق به سكونت اقوام ماد در اين تپه در نيمه دوم قرن 8تا نيمه اول قرن 6قبل از ميلاد مي باشد.آثار دو دوره ديگر در لايه هاي سطحي تر قرار داشته كه پس از انجام مطالعات علمي برداشته شد.

آثار معماري مادي مكشوفه از نوشيجان عبارتند از :

1-     بناي قديمي جبهه غربي موسوم به اولين آتشكده .

2-     تالار ستوندار((آپادانا)).

محوطه اي است با 12پايه سنگي وستونهايي كه از چوب بوده واز بين رفته اند. در اطراف اين سالن ساختمانهاي كوچكي به شكل اتاق وجود دارند كه ساختمانهاي مسكوني محسوب مي شده است وتالار داراي پنجره هايي مي باشد كه شبيه به پنجره هاي بزرگ سنگي در تخت جمشيد است وبا كشف بناي ستوندار د رنوشيجان وگودين تپه اين نتيجه بدست آمده كه كاخ آپادانا وصد ستون تخت جمشيد اقتباسي از معماري مصر ويونان نمي باشد بلكه همه چيز در ابتدا در ايران بوده است .

3-     معبد مركزي يا دومين آتشگاه

اين قسمت در مركز مجموعه قراردارد وساير ابنيه در اطراف آن ساخته شده است .ساختمان اين آتشكده 8ضلعي است وبا زاويه اي كه در گوشه هايي از ان ساخته شده شكل بسيار جالبي را بوجود آورده است .در كوچكي از اتاق كوچك كنار آتشكده با پلكان به طبقه دوم راه داشته است .آتشدان اين معبد در گوشه ساختمان آتشكده قرار داشته كه حدود يك متر از كف معبد ارتفاع دارد ودر اطراف آن شياري تعبيه شده كه از ريختن مواد باقي مانده ناشي از سوختن چوب به داخل معبد جلوگيري بعمل آيد.

4-     اطاقها وانبارها

اين قسمت داراي چهار اتاق است ، سقف اين اتاقها كه همگي خراب شده اند تخم مرغي شكل بوده ودو سوراخ به منظور تهويه تعبيه شده است .اين اتاقها احتمالاً براي نگهداري غذا وآذوقه براي مدت طولاني مورد استفاده قرار مي گرفته است .

5-     تونل

درآپادانا در وسط قسمت شرقي تالار با شيب 30درجه وعمق 18متر وبا 42پله كه تا زير ساختمانها تونلي حفر شده است كه عملكرد آن به درستي معلوم نيست .

6-     حصار ودژ

در خارج از قلعه حصار مرتفع وخشتي با ارتفاع 8متر وچينه هاي پهن وشگفت انگيز با سوراخهاي تير كش كه براي سركوبي دشمن وحفاظت قلعه بكار مي رفته است دورتادور قلعه ادامه دارد.

مطالعه ويژگيهاي خاص معماري اين مجموعه كه در نوع خود معرف نخستين نمونه هاي ااگوهاي معماري كشور در فلات ايران ميباشد از جمله كاربرد طاقهاي هلالي وپوشش سقف بصورت گهواره اي ـ كاربرد مقرنس در تزئين بنا (طاقچه هاي كذب آتشكده دوم )و نيز يكي از نمونه هاي نخستين تالارهاي ستوندار در تاريخ معماري ايران وهمچنين مطالعه اشياء مكشوفه از اين اثر باستاني مشتمل بر انواع ظروف سفالي ونيز مجموعه اشياء نقره اي اعم از حلقه ها وزيور آلات وقطعات متفاوت نقره اي كه به ظن محققين معرف اشكال اوليه سكه مي باشد راه گشاي دانشمندان در شناخت بيشتر از فرهنگ معماري وهنر اوايل دوران تاريخي بوده است .اين مجموعه باستاني در كنار آثار مكشوفه از باباجان لرستان وحسنلوي آذر بايجان بعنوان پيش در آمد ومرجع مطالعات تمدن ايراني مطرح ميباشد.

بمنظور حفاظت فيزيكي آثار معماري مكشوفه از نوشيجان كه از خشت خام مي باشد هيات كاوشگر پس از انجام عمليات پژوهش ميداني اقدام به احداث سوله اي برروي آن نمود كه بخشهاي عمده اي از آثار معماري را تحت پوشش قرار داد.

  

 تپه گوراب (جوراب):

قلعه گوراب بنايي مرتفع , در جوار روستاي گوراب ,و 5كيلومتري جاده ملاير به اراك بوده است ,كه واجد ارزش تاريخي است ومتعلق به دوره ساسانيان يا اشكانيان است ,سفالينه هاي كشف شده از اين تپه مويد اين مطلب مي باشند . با اين حال ,گذشت زمان وعوامل فرسايشي هنوز نتوانسته است موجب از بين رفتن كامل بقاياي اين قلعه عظيم شود.فخرالدين اسعد گرگاني ,در قصه " ويس ورامين " ,

كه در سال 446 هجري به نظم سروده شده ,مي گويد:گوراب نام كشوري بود,كه فرمانروايش شاپور ورفيدا بودند :

سر افرازان چو شاپور ورفيدا

                          در آن كشور چو ماه ومهر پيدا

همچنين نقل شده كه : شاه موبد به آنجا كه ويس است لشكر كشيد ورامين كه همراه شاه موبد به گوراب رفته بود,ويس را بديد وبروي عاشق شد.

به گوراب آمد وآورد لشگر

                         كه آنجا بود ويس مـــاه پيكر

در اين زمينه كه آيا گوراب اسعد گرگاني ,همان گراب ملايري است يا خير ؟  " مينورسكي " خاورشناس روسي مي نويسد : گوراب يكي از زيبا روياني است ,كه رامين اورا به همسري بر مي گزيند ودر ابياتي از منظومه ,خود را چنين معرفي مي كند:

ستوده گوهرم از سام واز باب

                         كه اين از همدان است وآن زگوراب

به من شد هركه در گوراب خسته

                         كه من هستم كنون گوراب بانــــو

از مضمون اين ابيات مي توان چنين استنباط كرد, كه گوراب مورد نظر در قصه ويس ورامين , همان گوراب ملاير است .

ردیف

شرح بنای موجود

زمینه تخصصی

مبلغ ورودی به ریال

ساعت کار

توضیحات

داخلی

خارجی

شش ماهه اول

شش ماهه دوم

1

آرامگاه بوعلی سینا

موزه طب

20000

150000

21- 9

18- 9

شماره تماس : 38261008

2

موزه هگمتانه

موزه باستان شناسی

20000

150000

20- 9

18- 9

شماره تماس : 32524005

3

موزه تاریخ طبیعی

تاریخ طبیعی

30000

20000

19:30- 9

18- 9

موزه مستقل

شماره تماس : 34424200

4

موزه دفاع مقدس

آثار دفاع مقدس

20000

20000

12-  9

 19 - 16

11:30- 8:30

17:30- 15

موزه مستقل

شماره تماس : 38381010

5

موزه اسدآباد

تاریخ و فرهنگ

10000

50000

18- 9

18- 9

شماره تماس : 33123090

6

موزه لطفعلیان ملایر

تاریخ و فرهنگ

10000

10000

19:30- 9

17- 9

شماره تماس : 32256140

7

موزه نهاوند

تاریخ و فرهنگ

15000

100000

19- 9

17- 9

شماره تماس : 33243862

8

موزه تویسرکان

تاریخ و فرهنگ

--

--

19- 9

17- 9

شماره تماس : 34928420

9

موزه مشاغل

مشاغل سنتی

25000

25000

20- 9

17- 9

موزه مشترک ، مکان گنبد علویان

شماره تماس : 32523064

10

موزه شهدا

آثار شهدای جنگ

--

--

19- 9

17- 9

شماره تماس : 33243862

11

موزه حمام حاج آقا تراب

مردم شناسی

15000

100000

19 -  9

17 -  9

شماره تماس : 33243862

12

موزه دانشگاه آزاد اسلامی

مردم شناسی

--

--

15- 9

15- 9

موزه مستقل

شماره تماس : 34494001

13

گنبد علویان

بنای تاریخی (سلجوقی)

15000

100000

20- 9

18- 9

شماره تماس : 32523064

14

آرامگاه باباطاهر

بنای تاریخی

15000

100000

21- 9

18- 9

شماره تماس : 34223343

15

برج قربان

بنای تاریخی (سلجوقی)

--

--

19- 9

17- 9

--

16

تپه باستانی نوشیجان

معبد باستانی

15000

100000

19- 9

17- 9

--

17

آرامگاه میررضی الدین آرتیمانی

بنای تاریخی

15000

100000

19- 9

17- 9

شماره تماس : 34928420

18

آرامگاه استر و مردخای

بنای تاریخی

اعانه

--

20- 9

17- 9

مستقل

شماره تماس : 32522285

19

کتیبه های گنجنامه

اثر تاریخی

--

--

فضای باز

فضای باز

انتهای بلوار کولاب

20

مجسمه شیر سنگی

اثر تاریخی

--

--

فضای باز

فضای باز

میدان شیر سنگی

21

باغ نظری

بنای تاریخی

--

--

ساعت اداری

ساعت اداری

تلفن تماس : 38274772